de Nieuwe opdrachtgevers

les Nouveaux commanditaires

Pierre Berthet – Drijvende druppels

Opdrachtgevers - Stilteplatform Bornem
Bemiddelaar - Joost Fonteyne
Stiltegebied, Bornem, Belgie, 2011

Een deelgebied van de gemeente Bornem werd afgebakend als potentieel stiltegebied, met een geluidsniveau van minder dan 40 decibel. Dit gebied situeert zich in het overgebied van de Schelde. Sindsdien werd al een heel traject van omkaderende sensibiliseringsacties afgelegd om het “Kwaliteitslabel Stiltegebied Bornem” te halen. Deze maand mag Bornem als tweede gemeente in België dit kwaliteitslabel dragen.

Maar alle acties ten spijt, blijft het moeilijk om “ruchtbaarheid” te geven aan een stiltegebied. Hoe leidt men de mensen ernaar toe? Een fysieke afbakening is niet aan de orde, een wirwar van infoborden en wegwijzers in deze context weinig gepast. Misschien moet het uitgangspunt veranderd worden en moet er niet geprobeerd worden om het publiek “de weg te wijzen”… Een stiltegebied moet voor zich “spreken”. Een kunstingreep lijkt hiervoor een gepaste benadering.

De opdrachtgeversgroep is het stilteplatform, een groep van een twintigtal mensen die zich om het stiltegebied bekommert. Er zitten een aantal ambtenaren van verschillende gemeentelijke diensten in, maar de meesten zijn geïnteresseerde inwoners van de gemeente, met zeer uiteenlopende achtergronden en leeftijden.

Het hechte comité, de opdrachtgeversgroep voor deze opdracht, dat al een tijdje sensibiliserend werkt rond rust en stilte, wil aan het stiltegebied in hun gemeente Bornem meer ‘ruchtbaarheid’ geven. Maar hoe wijs je mensen op een stiltegebied? Een wirwar van wegwijzers en borden in schreeuwende kleuren is natuurlijk niet aan de orde. Misschien kon een kunstproject een optie zijn? Dat kunstwerk mag dan naast het landschap alleszins ook de stilte niet verstoren, zou je denken. Misschien is het dan ook een beetje vreemd dat de groep vanaf de tweede vergadering meer en meer richting geluidskunst kijkt. Daar hebben ze nochtans goede redenen voor. Het klinkt misschien raar, maar om stilte te kunnen horen, heb je geluid nodig! Geluidskunst kan met andere woorden de stilte versterken en tegelijk de natuurlijke geluiden benadrukken (want stil is natuurlijk nooit helemaal stil). De groep heeft één belangrijke bemerking: als geopteerd wordt voor een geluidswerk moet de bezoeker van het stilte-gebied de keuze hebben om al dan niet af te stemmen op het geluid.

Er zijn veel verschillende manieren om in kunst met geluid om te gaan. De opdrachtformulering moest dus preciezer. Joost Fonteyne, een specialist in geluidskunst, werd uitgenodigd om de groep te duiden op de mogelijke consequenties van hun wensen en ideeën. Hij daagt de groep uit om grondig te overdenken wat kunst voor hen en het stiltegebied kan betekenen. Neem nu de idee om de stilte van het stiltegebied te ‘vangen’ en het naar een rumoerige plek in de stad te brengen. Technisch kan dat zeker, weet Joost. Anderzijds: alles van waarde is weerloos. Zou zo een werk wel tot zijn recht komen? Komt dit tegemoet aan wat de groep echt wil? Tijdens een vorig ontmoeten was geopperd dat kunst de mogelijkheid kan geven om in het stiltegebied even stil te zijn met jezelf. Joost plooit aan de hand van illustraties verschillende mogelijke richtingen uit die zo een voorzet kan nemen. Soms komt hij op eerdere beslissingen terug, om deze op hun rekbaarheid te testen. Als bezoeker moet je altijd voor het werk kunnen kiezen, vond de groep. Geldt dat ook wanneer je met erg subtiel geluid werkt? Ja dus! Er komen bovendien enkele nieuwe bezorgdheden bij. Net zoals het stiltegebied verandert op het ritme van de seizoenen, verandert ook stilte in tijd. De groep wil daarom geen statisch geluid. Wie louter met op voorhand opgenomen geluid werkt, is voor deze opdracht niet geschikt. Een andere opmerking is dat het kunstwerk moet uitgaan van de eigenschappen van het stiltegebied zelf.

Samen met curator Joost Fonteyne selecteerden ze twee kunstenaars die ze graag een opdracht willen geven. Vandaag komt een van deze kunstenaars, de Belg Pierre Berthet, bij hen op bezoek. Door het gure winterweer heeft Berthet wat vertraging: tijd gewonnen om snel ons Frans op te frissen! Gelukkig spreekt de kunstenaar ook een mondje Engels en Nederlands: drie talen door elkaar, zo komen we er wel! Het enthousiaste ontvangstcomité heeft zich goed voorbereid. Aan de hand van een powerpoint met veel beeldmateriaal leggen ze Berthet de geschiedenis en werking van hun ‘stilteplatform’ uit. Als presentje hebben ze ook een mooi boek over de streek voor hem bij. Na een overdadige broodjeslunch is het tijd om het stiltegebied in te trekken. De winterse sneeuw zorgt voor een betoverende natuurpracht. De uitgebreide wandeling toont verschillende aspecten van het gebied: we lopen een tijdje op de dijk langs de Schelde, maar ook in bebouwde kommen en op kleine padjes doorheen de bossen. Pierre zegt niet veel maar zijn fonkelende ogen verraden dat hij alles aandachtig in zich op neemt. Wanneer het gezelschap een man opmerkt die eenzaam manueel twijgen staat te kappen, blijven ze zeker een half uur met hem praten. De man werkt in dienst van een firma die de twijgen gebruikt in grote constructiewerken, onder andere als versteviging voor de Nederlandse dijken. Hoe langer onder water, hoe harder wilgenhout wordt, leren we. De man is de laatste die dit nog langs de Schelde doet, want import uit Azië is ondertussen goedkoper… Berthet is gefascineerd. Even later is hij zoek: hij besloot om een short cut dwars door de wilgenbosjes te nemen! ‘Die twijgen interesseren hem wel érg’- stoot iemand van de opdrachtgevers mij aan. Het valt de groep op hoe open en nieuwsgierig Berthet is. Dat waarderen ze sterk. Vanavond blijft de kunstenaar in Bornem overnachten, zodat hij het gebied morgen in zijn eentje verder kan exploreren.

Tijdens zijn residentie in het stiltegebied raakte de kunstenaar Pierre Berthet gefascineerd door het alomtegenwoordige water en de wijmen (twijgen). Zijn voorstel voor een kunstwerk in het stiltegebied speelt dan ook op die aspecten in. Berthet wil graag met wijmen gevlochten piramides maken waar water in omhoog gepompt wordt, om daarna neer te druppelen in blikjes. Als locatie denkt hij aan de vijver van het prachtig gelegen kasteel d’Ursel. De leden van het stilteplatform zijn erg enthousiast. Natuurlijk zijn er wat vragen en opmerkingen. Is de vijver van het kasteel wel de meest geschikte locatie? Het ligt bij het begin van een stiltewandeling en kan dus de aandacht trekken. Anderzijds is het niet de meest stille plek van het gebied… Er zijn altijd wel standpunten voor of tegen te bedenken. De groep laat de uiteindelijke keuze graag aan de kunstenaar. Sommige opdrachtgevers vragen zich af hoe Berthet de piramides drijvende zal kunnen houden. Het is het werk van de kunstenaar om dat uit te zoeken. Berthet is al verschillende pistes aan het onderzoeken.  Hij zal eerst een proto-type van een piramide maken en die testen. De groep heeft goed nieuws voor de kunstenaar: hij staat er niet alleen voor. De gemeente heeft beslist dat de groendienst hem bij het vlechtwerk en de constructie van de piramides mag assisteren.